Tentoonstelling over Jean Massart in de plantentuin van Meise

Velen zullen nog nooit van hem gehoord hebben, ikzelf tot een aantal jaar geleden inclusief. Laten we daar met deze blog verandering in brengen, want hij is met zijn werk een geschiedenislesje waard. Waarom? Hij was de eerste ‘natuur-influencer’ van België, een eco-activist avant la lettre, en een fotograaf die met glasplaten en een ezelskar de basis legde voor onze moderne natuurbescherming. Hieronder 5 redenen om zijn naam vanbuiten te leren. 

5 Redenen om Massart te kennen

3. Massarts wetenschappelijke erfenis

Massart was niet alleen een fotograaf en activist, maar ook een wetenschappelijk genie. Als directeur van de Plantentuin Meise (1902–1905) introduceerde hij een ecologische benadering van plantencollecties, en hij creëerde de eerste ‘botanische atlas’ van België met zijn boek Esquisse de la géographie botanique (1910). Zijn experimentele tuin aan de ULB (de Jardin Botanique Jean Massart) is vandaag nog steeds een levend laboratorium voor biodiversiteit. En alsof dat niet genoeg was: hij reisde kriskras door België met de stoomtrein, camera en al, om landschappen te documenteren die nu bedreigd zijn, een echte eco-pionier.

Onze Belgische kust komt wel het meeste aan bod, aangezien hij er ook een woonst had. Dan kon hij ineens zijn werk combineren met het bezighouden van zijn kinderen. 

4. Natuurbeschermer en ‘groene’ rebel

Al in 1912 pleitte Massart (als één van de eersten) voor natuurreservaten in België. Hij stelde zelfs een lijst op van 75 plekken die beschermd moesten worden, waaronder de kustduinen, de Kalmthoutse heide en het Zoniënwoud. Zijn ideeën legden de basis voor het moderne natuurbeschermingsbeleid en veel van deze zones zijn ondertussen beschermd binnen het Natura 2000 netwerk.

Massart was daarnaast een echte eco-activist avant la lettre! 

• Hij waarschuwde al in de vroege 20e eeuw voor de gevaren van ontbossing en verstedelijking. Een beetje zoals Greta Thunberg, maar dan met zijn ezel en camera i.p.v. met een megafoon.
• In 1912 hielp hij bij de oprichting van een soort ‘Natuurpunt’, de Ligue Belge pour la Protection de la Nature. Eén van de eerste organisaties in België die zich exclusief richtte op natuurbescherming.

• Hij gebruikte ook zijn fotografie als activistisch middel. Zijn voor- en na foto’s toonden vernietiging van landschappen door industrialisatie, ontbossing en verstedelijking. Een beetje een voorloper van organisaties zoals Greenpeace en WWF die satellietbeelden en dronefoto’s gebruiken om ontbossing en klimaatverandering aan te tonen.
• Hij lijkt ook een beetje een historische Bartel van Riet en werkte samen met landschapsarchitecten en kunstenaars om natuurlijke tuinen te promoten.
• Zelfs tijdens de oorlog nam hij geen blad voor de mond en documenteerde de oorlogsschade aan de natuur. Hij toonde hoe loopgraven, bombardementen en ontbossing ecosystemen verwoestten, en pleitte voor herstel na de oorlog.

"Nous ne pouvons permettre que les derniers coins de nature disparaissent sous l’artificiel,"  schreef Massart in 1912.  Een eeuw later klinkt die waarschuwing nog steeds actueel. Misschien zelfs urgenter dan ooit?

*("We kunnen niet toelaten dat de laatste hoekjes natuur die we nog hebben verdwijnen onder het kunstmatige.")

5. Zijn erfenis: nog steeds relevant!

Massarts werk is vandaag nog steeds actueel:

• Zijn foto’s zijn historische schatten die laten zien hoe België er 100 jaar geleden uitzag. Ze worden ook nu nog gebruikt in bv. beheerplannen om na te gaan hoe landschappen veranderd zijn.
• Ook zijn herbaria en botanische kaarten helpen wetenschappers om biodiversiteit te monitoren.
• Kortom, zijn werk inspireert nog steeds natuurliefhebbers, fotografen en ecologen. 

En dat zijn maar liefst 5 redenen waarom Massart een plekje verdient in ons collectieve geheugen. 

Bonusweetje

In Elsene (Brussel) is het Massartplein naar hem vernoemd: een mooie eer voor een man die zoveel voor de Belgische natuur heeft betekend! Bovendien werd zelfs een schimmelgenus (Massartia) en plantengenus (Massartina, nu Nonea) naar hem vernoemd. 

In de voetsporen van Jean Massart

Treed in de voetsporen van Jean Massart met je camera bij de hand: 

• De tentoonstelling in de kasteeltoren van Plantentuin Meise loopt nog tot 29 maart 2026 
• Of bezoek de Massarttuin en wandel door de lanen van de botanische tuin die zijn naam draagt (krijg een indruk via deze video).
• Of maak een nieuwe foto van één van de foto's van Massart. Laat in de reacties weten hoe het landschap is veranderd.

Herfotografie: Massart maakte deze foto in 1904 van de zuidwestelijke hoek van het moerassencomplex ten zuiden van het natuurreservaat de Snepkensvijver in Herentals. In 2014 werd door Decleene op dezelfde locatie een foto genomen. Het verlandingsproces heeft zich voortgezet. De rode plant op de voorgrond is de wilde gagel (Myrica gale).