Tentoonstelling over Jean Massart in de plantentuin van Meise

Velen zullen nog nooit van hem gehoord hebben, ikzelf tot een aantal jaar geleden inclusief. Laten we daar met deze blog verandering in brengen, want hij is met zijn werk een geschiedenislesje waard. Waarom? Hij was de eerste ‘natuur-influencer’ van België, een eco-activist avant la lettre, en een fotograaf die met glasplaten en een ezelskar de basis legde voor onze moderne natuurbescherming. Hieronder 5 redenen om zijn naam vanbuiten te leren. 

5 Redenen om Massart te kennen

1. De ‘natuur-influencer’ van 1900

Jean Massart was de David Attenborough van 1900: een wetenschapper die natuur populair maakte lang voor Instagram bestond. Zijn boeken waren 'bestsellers' in wetenschappelijke en educatieve kringen. Geen saaie kost, maar boordevol foto’s, kaarten en tekeningen. Eén van zijn boeken, Nos arbres (1911), was in die tijd een schoolvoorbeeld van wetenschapspopularisatie: een boek dat iedereen (van leraren tot natuurliefhebbers) leerde over Belgische bomen, hun ecologische rol en praktische toepassingen. Het was een van de eerste boeken die botanische kennis toegankelijk maakte voor niet-specialisten.

Alsof dat niet genoeg was, ‘instagramde’ Massart de natuur 100 jaar voor zijn tijd. Zijn foto’s werden gebruikt in lesmateriaal en wetenschappelijke publicaties. Zijn missie? Mensen bewust maken van natuurbehoud, maar dan zonder hashtags.

2. Een ezelskar vol apparatuur

Wie Massart zegt, zegt landschapsfoto’s. Foto’s maken in die tijd was echter geen koud kunstje. Geen smartphone, wel grote houten camera’s op statief, met glasplaten in plaats van film.  Camera’s wogen soms wel 10 kg of meer. Om zijn gigantische glasplaatcamera’s (tot wel 30x40 cm!) te vervoeren, gebruikte Massart een helper en een ezel met een karretje. 

Met een camera zo groot als een koffer, trok Massart door Vlaanderen, op zoek naar het perfecte shot. Geen Instagram-filter, wel urenlang wachten op het juiste licht, en hopen dat de regen zijn glasplaten zou sparen. Glasplaten moesten ook ter plekke worden voorbereid en ontwikkeld. Geen digitale preview, geen delete-knop: elke foto was een precieze onderneming. En dan nog maar te zwijgen van het bijkomend risico van een valpartij, waarbij zijn glasplaten (en zijn werkdag) aan diggelen kon vallen.

Petje af, alleen al voor zijn geduld!

Zijn enorme camera met glasplaten die vervoerd werd in een ezelskar

3. Een man met een missie (en een treinkaartje)

Massart was geen stoffige plantenprofessor, maar wordt beschouwd als de grondlegger van de geobotanica in België (de studie van de verspreiding van planten in relatie tot hun omgeving). Hij reisde kriskras door ons land met de stoomtrein, camera en al, om landschappen te documenteren die nu bedreigd zijn, een echte eco-pionier. Onze Belgische kust komt wel het meeste aan bod, aangezien hij er ook een woonst had. Dan kon hij ineens zijn werk combineren met het bezighouden van zijn kinderen. Hij maakte dan gedetailleerde kaarten van Belgische landschappen en plantengroei. Zijn werk, zoals Esquisse de la géographie botanique de la Belgique (1910), was eigenlijk de eerste ‘botanische atlas’ van ons land. Geen GPS, wel handgetekende kaarten en glasplaatfoto’s! 

Massart was ook directeur van de Nationale Plantentuin (nu Plantentuin Meise) van 1902 tot 1905. Onder zijn leiding groeide de tuin uit tot een wetenschappelijk centrum voor plantenonderzoek. Hij benadrukte daarbij het belang van inheemse planten en hun ecologische context, in plaats van alleen exotische sierplanten te tonen. De Plantentuin Meise bewaart nog steeds een groot deel van Massarts originele herbariumverzamelingen en fotografische archieven.

En alsof dat niet genoeg was: zijn experimentele tuin aan de ULB (de Jardin Botanique Jean Massart) is vandaag nog steeds een levend laboratorium voor biodiversiteit. Zeker een bezoekje waard (zie onderaan)!

4. Natuurbeschermer en ‘groene’ rebel

Massart was een echte eco-activist avant la lettre! Al in 1912 pleitte hij voor natuurreservaten in België. Hij stelde zelfs een lijst op van 75 plekken die beschermd moesten worden, waaronder de kustduinen, de Kalmthoutse heide en het Zoniënwoud. Zijn ideeën legden de basis voor de moderne natuurbescherming en veel van deze zones zijn ondertussen beschermd binnen het Natura 2000 netwerk. Hij waarschuwde toen ook al voor de gevaren van ontbossing en verstedelijking. Een beetje zoals Greta Thunberg, maar dan met zijn ezel en camera i.p.v. met een megafoon.

Maar Massart was meer dan een papieren tijger: hij was een actievoerder met een camera:

• In 1912 hielp hij bij de oprichting van een soort ‘Natuurpunt 1.0’, de Ligue Belge pour la Protection de la Nature. Eén van de eerste organisaties in België die zich exclusief richtte op natuurbescherming.

• Hij gebruikte ook zijn fotografie als activistisch middel. Zijn voor- en na foto’s toonden vernietiging van landschappen door industrialisatie, ontbossing en verstedelijking. Een beetje een voorloper van organisaties zoals Greenpeace en WWF die satellietbeelden en dronefoto’s gebruiken om ontbossing en klimaatverandering aan te tonen.
• Hij lijkt ook een beetje een historische Bartel van Riet en werkte samen met landschapsarchitecten en kunstenaars om natuurlijke tuinen te promoten.
• Zelfs tijdens de oorlog nam hij geen blad voor de mond en documenteerde de oorlogsschade aan de natuur. Hij toonde hoe loopgraven, bombardementen en ontbossing ecosystemen verwoestten, en pleitte voor herstel na de oorlog.

"Nous ne pouvons permettre que les derniers coins de nature disparaissent sous l’artificiel,"  schreef Massart in 1912.  Een eeuw later klinkt die waarschuwing nog steeds actueel. Misschien zelfs urgenter dan ooit?

*("We kunnen niet toelaten dat de laatste hoekjes natuur die we nog hebben verdwijnen onder het kunstmatige.")

5. Zijn erfenis: nog steeds relevant!

Massarts werk is vandaag nog steeds actueel:

• Zijn foto’s zijn historische schatten die laten zien hoe België er 100 jaar geleden uitzag. Ze worden ook nu nog gebruikt in bv. beheerplannen om na te gaan hoe landschappen veranderd zijn.
• Ook zijn herbaria en botanische kaarten helpen wetenschappers om biodiversiteit te monitoren.
• Kortom, zijn werk inspireert nog steeds natuurliefhebbers, fotografen en ecologen. 

En dat zijn maar liefst 5 redenen waarom Massart een plekje verdient in ons collectieve geheugen. 

Bonusweetje

Er werden zowel een schimmelgenus (Massartia) en plantengenus (Massartina, nu Nonea) naar hem vernoemd. 

In de voetsporen van Jean Massart

Treed in de voetsporen van Jean Massart met je camera bij de hand: 

• De tentoonstelling in de kasteeltoren van Plantentuin Meise loopt nog tot 29 maart 2026 
• Of bezoek de Massarttuin en wandel door de lanen van de botanische tuin die zijn naam draagt (krijg een indruk via deze video).
• Of maak een nieuwe foto van één van de foto's van Massart. Laat in de reacties weten hoe het landschap is veranderd.

Herfotografie: Massart maakte deze foto in 1904 van de zuidwestelijke hoek van het moerassencomplex ten zuiden van het natuurreservaat de Snepkensvijver in Herentals. In 2014 werd door De Cleene op dezelfde locatie een foto genomen. Het verlandingsproces heeft zich voortgezet. De rode plant op de voorgrond is de wilde gagel (Myrica gale).