Zeldzaam korstmossenreservaat onder de loep

Dooiermos (Xanthoria)

Een beetje nostalgisch trek ik terug naar de plek waar ik mijn beide communies nog gedaan heb: de Sint-Gertrudiskerk in Groot-Vorst. Niet om te bidden, wel om het kerkmuurtje te bewonderen. Aan het uiteinde van het muurtje staat het infobord van Natuurpunt. Volgens de info is dit geen gewoon stukje steen, maar een korstmossenreservaat – één van de twee in Vlaanderen. De meer dan 500 jaar oude kerk, opgebouwd uit ijzerzandsteen, witte zandsteen en baksteen, blijkt een droomondergrond voor zeldzame korstmossen. Naast het kerkmuurtje zijn er ook op oude grafzerken en omringende bomen enkele pareltjes te spotten. 

Korstmossen: geen mossen, wel een geslaagd huwelijk

Korstmossen (of lichenen) zijn géén mossen en zelfs geen planten. Om het nog verwarrender te maken bestaan korstmossen niet uit één soort, maar is het een samenwerking (symbiose) tussen twee soorten: een schimmel en een alg. Een soort superorganisme dus. De schimmel is de huizenbouwer: hij zorgt voor muren, dak en bescherming tegen regen, wind, hitte en kou. Er zijn ook waterleidingen aanwezig, want hij vangt water en mineralen op. De alg is dan weer de kok: hij gebruikt zonlicht om voedsel te produceren (via fotosynthese) en deelt dat met de schimmel.

De basis voor een geslaagd huwelijk lijkt mij. Al goed dat het bij mensen nog anders kan, want koken en huizen bouwen is al niet mijn ding. 

Kleurrijke bewoners

Hoewel korstmossen vaak over het hoofd worden gezien, groeien ze eigenlijk overal: op bomen, stenen, de grond, tegels, straatstenen, zelfs op plastiek of metaal. En net zoals het Vlaamse huizenlandschap bestaan korstmossoorten in alle vormen en kleuren: korstvormig, bladachtig, struikvormig, baardachtig… geverfd in tinten van wit tot geel, oranje, groen, bruin en zelfs zwart. 

Ze groeien dan zogezegd 'overal', maar echt waardevolle korstmosgemeenschappen zijn zeldzaam. Een huis is ook niet op één dag gebouwd en veel soorten groeien jaarlijks maar een paar millimeter en hebben tientallen jaren nodig om zich te vestigen. Bovendien zijn ze enorm gevoelig voor veranderingen in luchtkwaliteit en verstoring. Korstmossen hebben namelijk geen wortels en leven letterlijk van de lucht. Door o.a. luchtvervuiling, stikstofuitstoot, verdwijnen van oude bomen,...  zijn veel oude en kwetsbare soorten aan het verdwijnen. 

Gewassen versus ongewassen heiligheid

Frietzakbekermos en andere poëzie

Korstmossen op naam brengen is, voor mij althans, geen simpele koek. Zelfs ObsIdentify raakt er niet uit: er is gewoon te weinig databankmateriaal. Veel soorten hebben bovendien nog geen Nederlandse naam — al zijn ze er vooral in Nederland druk mee bezig.

Tussen de bestaande namen zijn er wel enkele hele leuke bij. Denk maar aan frietzakbekermos (of patatzakbekermos voor de Hollanders), steentandpastakorst en kauwgommos. Als je dan het loepje erbij neemt zie je inderdaad mini-frietzakjes, een wit tapijt van stenen en tanden en kauwgomvlekjes zoals stoute studenten die onder hun stoel plakken. 

Andere schoonheden die ik spotte: een felgeel dooiermos en de zwarte schotelkorst, die eruitziet als een wit vlak met kleine zwarte schoteltjes. Op mijn graf zouden ze alvast mogen groeien. 

Van rendierrestaurants tot parfum

Waarom korstmossen beschermen? (Los van het feit dat je geslaagde huwelijken toch niet kapot kan maken?). Er valt veel over te zeggen. Door hun gevoelige karakter, zijn het uitstekende indicatoren voor luchtkwaliteit. Geen schone lucht = geen korstmossen. 

Daarnaast vormen ze het beddengoed van verschillende dierenbaby’s. O.a. eekhoorns en verschillende vogelsoorten gebruiken korstmossen als nestmateriaal omdat die stevig én camouflerend zijn. Staartmezen gebruiken ze bijvoorbeeld steevast voor de afwerking aan de buitenzijde. Korstmossen blijken ook lekker te zijn. Niet uit eigen ervaring, maar aangezien ze op het menu staan van een hele resem soorten, gaande van rupsen, vlinders, slakken en zelfs rendieren: het 'rendiermos' (een korstmos!) is in Lapland wintervoeding nummer één.

Ook voor ons zijn ze nuttig. Korstmossen produceren kleurstoffen, antibiotische stoffen en geurcomponenten. Draag je al eens graag een geurtje? Kans bestaat dat je parfum gemaakt is van korstmossenextract. In de parfumwereld is vooral eikenmos populair: jaarlijks wordt er zo’n 700.000 kilo van geoogst in Frankrijk. Het geeft parfums hun aardse, houtige ondertoon en werkt als fixeerbasis. Zonder eikenmos zouden geuren veel sneller vervliegen.

Ook een loepje aanschaffen?

Ook zin gekregen in een Kerkbezoekje? De Sint-Gertrudiskerk ligt atypisch buiten het centrum en wat afgelegen, misschien juist een van de redenen waarom de korstmossen hier zo goed gedijen. Minder verkeer betekent minder vervuiling en dus een betere toekomst voor deze minuscule kunstwerken.

Met veel dank aan mijn mama <3